Yediğimiz gıdalar ne kadar sağlıklı? Notu olan paketli ürünlerin %61'i 'ultra-işlenmiş' — çoğununsa notu bile yok

Bir çikolatanın reklamını herkes görür; içindeki şeyi kaç işlemden geçtiğini kimse söylemez. Mercek'in gıda tarafında ilk sorumuz basit: sepetimize koyduğumuz paketli ürün aslında ne kadar işlenmiş? Cevabı saymak için açık bir gıda veritabanına — gönüllülerin doldurduğu Open Food Facts'e — baktık ve Türkiye'de satıldığı etiketlenmiş 8.466 ürünü çektik.

İlk bulgu, beklediğimiz yerden gelmedi. Bu 8.466 ürünün yalnızca 1.421'inde 'ne kadar işlenmiş' bilgisi kayıtlı. Yani her 6 üründen 5'i için bu soruyu soramıyorsunuz bile — cevabı kimse girmemiş. Etiketin size en çok lazım olan kısmı, çoğu zaman orada yok. Gıda dalının ilk dersi bu: mesele 'kötü ürün' değil, çoğu ürün hakkında elimizde hiç ölçü olmaması.

Bilginin girildiği 1.421 ürüne gelince tablo netleşiyor: %61'i en ağır grupta, yani 'ultra-işlenmiş'. Bu terim kulağa teknik geliyor ama tarifi sade — evdeki mutfakta yapamayacağınız, fabrikada bir sürü katkı, şeker, yağ ve işlemle üretilen ürünler. Bir de 'besin notu' var — Nutri-Score denen, A'dan E'ye giden basit bir puan: A en iyi (en dengeli), E en kötü; harf küçüldükçe not iyileşir, E dibi gösterir.

Bunlar soyut kalmasın diye, veritabanının Türkiye'de en çok taranan ürünlerinden bir kısmını işlenmişlik grubu ve besin notuyla aşağıya koyduk. Bunları biz seçmedik, bir markaya da yüklenmiyoruz — hangi ürün en çok tarandıysa, en tanıdık oysa listede o var; kaydı da veritabanında böyle duruyor. Görülüyor ki en tanıdık isimlerin çoğu 4. grupta ve besin notu E ya da D tarafında; gazlı içecekler, çikolatalar, krem çikolatalar, krakerler hep burada.

Yanına iki rakam daha koyduk. Notu olan ürünlerin 731'i en düşük besin notunu (Nutri-Score E) taşıyor; 199'u içeriğinde palm yağı barındırıyor. Öbür uçta, 'işlenmemiş ya da az işlenmiş' sayılan ürünler yalnızca %17'de kalıyor. Yani kaydı tutulan rafın ağırlığı belirgin biçimde işlenmiş tarafta.

Burada dürüst olmak şart, çünkü bu %61 kolayca yanlış okunur. Bu oran 'Türkiye'deki gıdanın %61'i ultra-işlenmiş' demek DEĞİL. Open Food Facts'i çoğunlukla gönüllüler markalı-paketli ürünleri tarayarak dolduruyor; manav sebzesi, açık peynir, evde pişen yemek bu veritabanına çok az giriyor. Yani elimizdeki örneklem zaten paketli ürünlere kayık — ve paketli ürün doğal olarak daha işlenmiş çıkar. Söyleyebileceğimiz şey şu kadar: notu tutulmuş paketli ürünler içinde ultra-işlenmişler açık ara çoğunlukta.

Sonuç bir suçlama değil, bir eksiğin fotoğrafı. Bir ürünün ne kadar işlenmiş olduğu, satın alma anında en işine yarayacak bilgilerden biri; ama çoğu üründe ya hiç yazılmamış ya da yıldızların, reklamların arkasında kalmış. Biz o boşluğu ve dolu kısmın ağırlığını sayıyoruz — kimseyi kötülemek için değil, sepete atmadan önce görülsün diye.

Notu olan 1.421 ürün hangi grupta

En çok taranan ürünlerden örnekler

Liste, veritabanında Türkiye'de en çok taranan ultra-işlenmiş ürünlerden seçildi (popülerlik sırasına göre). Besin notu (Nutri-Score) A en iyi, E en kötüdür. Bu bir 'kaçının' listesi değil; veritabanının o gün taşıdığı kayıttır.